Czym jest odpowiedzialność odszkodowawcza?

Odpowiedzialność odszkodowawcza oznacza obowiązek naprawienia szkody, jeżeli spełnione zostaną przesłanki przewidziane przez prawo.

W praktyce można wyróżnić przede wszystkim odpowiedzialność kontraktową oraz odpowiedzialność deliktową.

Odpowiedzialność kontraktowa – szkoda wskutek niewykonania umowy

Zgodnie z art. 471 Kodeksu cywilnego dłużnik jest co do zasady zobowiązany do naprawienia szkody wynikającej z niewykonania albo nienależytego wykonania zobowiązania, chyba że wynikało ono z okoliczności, za które nie ponosi odpowiedzialności. Odpowiedzialność kontraktowa może pojawić się między innymi przy wadliwie wykonanym remoncie, niedotrzymaniu warunków umowy, niewłaściwym wykonaniu usługi, opóźnieniu powodującym wymierną stratę albo niewykonaniu uzgodnionego świadczenia. W takich sprawach bardzo ważna jest treść samej umowy. Trzeba ustalić, do czego dokładnie zobowiązała się druga strona oraz czy naruszenie tych obowiązków rzeczywiście spowodowało szkodę.

Odpowiedzialność deliktowa – szkoda wyrządzona czynem niedozwolonym

Podstawową zasadę odpowiedzialności deliktowej określa art. 415 Kodeksu cywilnego. W największym uproszczeniu osoba, która ze swojej winy wyrządziła drugiemu szkodę, może zostać zobowiązana do jej naprawienia. Nie oznacza to jednak, że odpowiedzialność deliktowa ogranicza się wyłącznie do sytuacji oczywistego, umyślnego działania. Wina może mieć również charakter nieumyślny. Odpowiedzialność może więc powstać wtedy, gdy sprawca nie chciał wyrządzić szkody, ale zachował się niedbale albo nie dochował wymaganej ostrożności. Dodatkowo Kodeks cywilny przewiduje przypadki odpowiedzialności opartej na innych zasadach, w tym na zasadzie ryzyka.

Kiedy można żądać odszkodowania?

W typowej sprawie odszkodowawczej trzeba ustalić przede wszystkim trzy elementy: powstanie szkody, zdarzenie powodujące odpowiedzialność oraz związek przyczynowy pomiędzy tym zdarzeniem a szkodą.

W zależności od podstawy odpowiedzialności znaczenie może mieć również wina, naruszenie zobowiązania albo szczególna zasada odpowiedzialności wynikająca z ustawy.

Nie można więc przyjąć prostego schematu, że zawsze trzeba udowodnić winę sprawcy. W niektórych sprawach ustawodawca przewiduje odpowiedzialność niezależną od klasycznie rozumianej winy.

Co oznacza szkoda?

Szkoda majątkowa oznacza negatywną zmianę w sytuacji majątkowej poszkodowanego. Zgodnie z art. 361 Kodeksu cywilnego naprawienie szkody obejmuje co do zasady zarówno straty, które poszkodowany poniósł, jak i korzyści, które mógłby osiągnąć, gdyby szkody mu nie wyrządzono.

Pierwsza kategoria określana jest jako rzeczywista strata. Może chodzić np. o koszt naprawy samochodu, zniszczone wyposażenie, koszty usunięcia awarii albo wydatki poniesione wskutek wadliwej usługi.

Druga kategoria to utracone korzyści. Może to być przykładowo dochód, który z odpowiednio wysokim prawdopodobieństwem zostałby osiągnięty, gdyby nie doszło do zdarzenia powodującego szkodę. Nie wystarczy jednak samo stwierdzenie, że „można było zarobić więcej”. Utracone korzyści również trzeba odpowiednio wykazać.

Związek przyczynowy – kiedy szkoda jest skutkiem działania drugiej strony?

Samo wystąpienie szkody nie jest wystarczające.

Zgodnie z art. 361 § 1 Kodeksu cywilnego zobowiązany do odszkodowania odpowiada za normalne następstwa działania lub zaniechania, z którego szkoda wynikła.

Nie jest więc prawidłowe twierdzenie, że związek przyczynowy zawsze musi być „bezpośredni”. W praktyce sąd bada, czy dana szkoda może być uznana za normalne następstwo określonego zdarzenia. Przykładowo, jeżeli wadliwe wykonanie instalacji prowadzi do zalania mieszkania, koszty usunięcia skutków zalania mogą pozostawać w odpowiednim związku przyczynowym z działaniem wykonawcy.

Czy zawsze trzeba udowodnić winę?

Nie. W wielu typowych sprawach deliktowych wina ma podstawowe znaczenie, ale polskie prawo przewiduje również odpowiedzialność niezależną od winy.

Przykładem mogą być niektóre przypadki odpowiedzialności na zasadzie ryzyka. Osobno uregulowana jest również odpowiedzialność za szkody wyrządzone przez produkt niebezpieczny. Kodeks cywilny przewiduje, że producent może ponosić odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną przez produkt nezapewniający bezpieczeństwa, jakiego można oczekiwać przy normalnym użyciu.

Dlatego ustalenie podstawy odpowiedzialności jest jednym z pierwszych etapów każdej sprawy odszkodowawczej.

Odszkodowanie a zadośćuczynienie – jaka jest różnica?

Te pojęcia często są używane zamiennie, ale z prawnego punktu widzenia nie oznaczają dokładnie tego samego.

Odszkodowanie służy przede wszystkim naprawieniu szkody majątkowej. Może obejmować np. koszty leczenia, naprawy mienia, utracone dochody czy inne wymierne wydatki.

Zadośćuczynienie służy natomiast rekompensacie krzywdy, czyli szkody niemajątkowej. Może dotyczyć między innymi bólu, cierpienia fizycznego i psychicznego albo innych negatywnych konsekwencji przewidzianych przez przepisy. Kodeks cywilny przewiduje możliwość przyznania odpowiedniej sumy tytułem zadośćuczynienia m.in. w określonych przypadkach szkody na osobie oraz naruszenia dóbr osobistych.

Dlatego w sprawie po wypadku jedna osoba może dochodzić jednocześnie różnych świadczeń – np. zwrotu kosztów leczenia oraz zadośćuczynienia za doznaną krzywdę.

Jakie szkody można uwzględnić przy żądaniu odszkodowania?

Zakres roszczenia zależy od rodzaju zdarzenia. W sprawach dotyczących uszkodzonego mienia mogą to być koszty naprawy albo – w określonych przypadkach – wartość zniszczonego przedmiotu.

Przy szkodach na osobie możliwe mogą być roszczenia związane między innymi z kosztami leczenia, rehabilitacji, opieki, utraconym dochodem czy zwiększonymi potrzebami. W pewnych sytuacjach możliwa może być także renta.

Nie należy jednak mechanicznie dodawać wszystkich poniesionych wydatków. Konieczne jest wykazanie ich związku ze zdarzeniem, zasadności oraz wysokości.

Kwestie szczegółowe – utracone zarobki i cierpienie psychiczne

Utracone zarobki – kiedy można żądać ich zwrotu?

Jeżeli wskutek szkody poszkodowany nie mógł pracować albo prowadzić działalności i z tego powodu utracił dochód, może istnieć możliwość uwzględnienia tych strat w roszczeniu. Trzeba jednak wykazać, że utrata dochodu była rzeczywistym następstwem zdarzenia. W zależności od sytuacji dowodami mogą być umowy, zaświadczenia pracodawcy, deklaracje podatkowe, dokumentacja księgowa lub inne materiały pozwalające ustalić wysokość utraconych korzyści.

Czy można otrzymać pieniądze za stres i cierpienie?

W określonych przypadkach tak, ale prawidłowym pojęciem jest tutaj przede wszystkim zadośćuczynienie, a nie zwykłe odszkodowanie. Sam stres związany z dowolnym sporem czy niewykonaniem umowy nie daje automatycznie prawa do zadośćuczynienia. Musi istnieć odpowiednia podstawa prawna, np. związana z uszkodzeniem ciała, rozstrojem zdrowia lub naruszeniem określonych dóbr osobistych. Dlatego każdorazowo trzeba ustalić charakter krzywdy oraz podstawę dochodzonego świadczenia.

Jak udowodnić i obliczyć wysokość odszkodowania?

Dowody mają zasadnicze znaczenie dla wyniku sprawy. Warto zabezpieczyć je możliwie szybko po zdarzeniu. W zależności od sytuacji mogą to być zdjęcia uszkodzeń, nagrania, umowy, faktury, rachunki, kosztorysy, dokumentacja medyczna, korespondencja pomiędzy stronami, dane świadków oraz dokumenty dotyczące utraconego dochodu.

W postępowaniu sądowym znaczenie mogą mieć również opinie biegłych. Przykładowo przy szkodach budowlanych biegły może ocenić przyczynę uszkodzeń oraz koszt ich naprawy, a w sprawach dotyczących zdrowia opinia specjalisty może pomóc w ustaleniu następstw urazu. Ważniejsza jest ich jakość i związek z konkretnymi okolicznościami.

Podstawową zasadą jest dążenie do naprawienia rzeczywiście poniesionej szkody w zakresie pozostającym w odpowiednim związku przyczynowym ze zdarzeniem. Wartość roszczenia powinna wynikać z dokumentacji, kosztorysów, rachunków, wartości uszkodzonego mienia czy danych dotyczących utraconych dochodów.

Jeżeli nie masz pewności, jak prawidłowo określić wysokość roszczenia, Lex Protecta – Grupa Prawna może pomóc w analizie dokumentów oraz określeniu możliwego zakresu żądania.

Czy przyczynienie się poszkodowanego może zmniejszyć odszkodowanie?

Tak. Jeżeli sam poszkodowany przyczynił się do powstania albo zwiększenia szkody, może to wpłynąć na wysokość należnego świadczenia.

Nie oznacza to automatycznie utraty całego prawa do odszkodowania. Sąd ocenia stopień przyczynienia oraz wszystkie okoliczności konkretnego przypadku.

Jest to częsty przedmiot sporu między poszkodowanym a sprawcą lub jego ubezpieczycielem, szczególnie w sprawach komunikacyjnych.

Jak wygląda dochodzenie odszkodowania od ubezpieczyciela lub sprawcy?

Nie każda sprawa musi od razu trafić do sądu. Pierwszym etapem jest zazwyczaj ustalenie odpowiedzialnego podmiotu, oszacowanie szkody oraz zgromadzenie dokumentów. Następnie można skierować odpowiednio sformułowane żądanie zapłaty do sprawcy, przedsiębiorcy albo ubezpieczyciela.

W wielu przypadkach możliwe są negocjacje albo ugoda. Jeżeli odpowiedzialny podmiot kwestionuje samą odpowiedzialność albo proponuje kwotę znacznie niższą od rzeczywistej wartości roszczenia, sprawa może zostać skierowana do sądu.

Sama odmowa ubezpieczyciela nie oznacza jeszcze, że roszczenie jest bezzasadne. Towarzystwo ubezpieczeniowe może kwestionować odpowiedzialność, związek przyczynowy, zakres szkody albo wysokość dochodzonego świadczenia. Można żądać więcej niż proponuje ubezpieczyciel, jeżeli istnieją podstawy do wykazania, że zaproponowana kwota nie odpowiada rzeczywistemu rozmiarowi szkody lub krzywdy.

Przedawnienie roszczeń odszkodowawczych

Z dochodzeniem odszkodowania nie należy zwlekać.

Roszczenia odszkodowawcze podlegają przedawnieniu, przy czym termin zależy od podstawy odpowiedzialności i rodzaju sprawy. Inaczej mogą być liczone terminy dla odpowiedzialności kontraktowej, inaczej dla szkód wynikających z czynów niedozwolonych, a jeszcze inne zasady mogą obowiązywać w szczególnych przypadkach.

Jeżeli od zdarzenia upłynęło już kilka lat, warto w pierwszej kolejności ustalić, czy roszczenie nadal może być skutecznie dochodzone.

Odpowiedzialność odszkodowawcza – najczęściej zadawane pytania

Czy każda szkoda oznacza prawo do odszkodowania?

Nie. Konieczne jest istnienie właściwej podstawy prawnej odpowiedzialności oraz wykazanie pozostałych wymaganych przesłanek.

Czy trzeba udowodnić winę sprawcy?

Nie zawsze. Zależy to od podstawy odpowiedzialności. W niektórych przypadkach prawo przewiduje odpowiedzialność na zasadach innych niż wina.

Czy można żądać zwrotu utraconych zarobków?

Tak, jeżeli można wykazać, że utrata dochodu pozostaje w odpowiednim związku ze zdarzeniem powodującym szkodę.

Czy za ból i cierpienie przysługuje odszkodowanie?

W odpowiednich przypadkach można dochodzić zadośćuczynienia za krzywdę. Jest to świadczenie odrębne pojęciowo od odszkodowania za szkodę majątkową.

Czy można otrzymać odszkodowanie za błąd wykonawcy?

Tak, jeżeli spełnione są przesłanki odpowiedzialności, np. wadliwe wykonanie umowy spowodowało wymierną szkodę.

Czy odmowa ubezpieczyciela kończy sprawę?

Nie. Decyzję ubezpieczyciela można analizować i w odpowiednich przypadkach kwestionować.

Czy można dochodzić odszkodowania po kilku latach?

Może być to możliwe, o ile roszczenie nie uległo przedawnieniu. Termin należy ustalić indywidualnie.

Odpowiedzialność odszkodowawcza – podsumowanie

Odpowiedzialność odszkodowawcza może wynikać z niewykonania umowy, czynu niedozwolonego albo innych podstaw przewidzianych w przepisach. Aby skutecznie dochodzić roszczenia, trzeba przede wszystkim ustalić podstawę odpowiedzialności, wykazać szkodę oraz odpowiedni związek przyczynowy pomiędzy zdarzeniem a jej powstaniem.

Nie zawsze konieczne jest wykazanie winy. Nie każda szkoda niemajątkowa jest też klasycznym „odszkodowaniem” – w odpowiednich przypadkach poszkodowany może dochodzić zadośćuczynienia za doznaną krzywdę. Znaczenie ma również właściwe określenie wysokości roszczenia, zabezpieczenie dowodów i kontrolowanie terminów przedawnienia.

Jeżeli poniosłeś szkodę i chcesz ustalić, kto za nią odpowiada oraz jakich świadczeń możesz dochodzić, Lex Protecta – Grupa Prawna może przeanalizować dokumentację oraz wskazać możliwe dalsze działania.